Οι απροσμέτρητοι θάνατοι της πανδημίας

Η «υπερβάλλουσα θνησιμότητα», οι θάνατοι δηλαδή που υπερβαίνουν τους εκτιμώμενους βάσει του μέσου όρου, εκτοξεύτηκαν στην πλειονότητα των χωρών που δοκιμάστηκαν από την πανδημία.  Η Ελλάδα, αν και αποτελούσε εξαίρεση το πρώτο δεκάμηνο του 2020, στη συνέχεια κατέγραψε πληθώρα «μη αναμενόμενων» θανάτων. Πού οφείλονται και πώς θα εξελιχθεί το φαινόμενο;

Πάνω από ένας χρόνος έχει περάσει από την ημέρα που ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας ανακήρυξε την πανδημία. Οι περισσότερες χώρες του πλανήτη κατέγραψαν υπερβάλλουσα θνησιμότηταExcess mortality statistics | Statistics Explained για αρκετές από τις εβδομάδες αναφοράς του 2020, όπως και για τους πρώτους μήνες του 2021. Όπως εκτιμούν οι ειδικοί, ο πραγματικός αριθμός των θανάτων είναι κατά πολύ υψηλότερος. Η ανάλυση της Wall Street JournalThe Covid-19 Death Toll Is Even Worse Than It Looks | The Wall Street Journal κατέδειξε πως όταν ο καταγεγραμμένος αριθμός θανάτων από την Covid-19 προσέγγιζε τα 2 εκατομμύρια, η πραγματική εικόνα ήταν πολύ πιο ζοφερή: Πάνω από 2,8 εκατομμύρια άνθρωποι είχαν χάσει τη ζωή τους λόγω της πανδημίας, βάσει των δεδομένων από 59 χώρες, όπου αθροιστικά οι θάνατοι αυξήθηκαν περισσότερο από 12% πάνω από τα εκτιμώμενα επίπεδα.

Σε χώρες όπως η ΡωσίαExcess mortality reveals Covid’s true toll in Russia | Royal Statistical Society, η ΒραζιλίαCOVID-19 in Brazil: 150,000 deaths and the Brazilian underreporting | Diagn Microbiol Infect Dis. και το ΜεξικόDeaths surge in Mexico as pandemic extracts a heavy toll | Financial Times, οι υπερβάλλοντες θάνατοι έφτασαν σε επίπεδα που θα ήταν αναμενόμενα μόνο σε περίοδο πολέμου. Το ίδιο όμως συνέβη και στις ΗΠΑ565,000 More U.S. Deaths Than Normal Since Covid-19 Struck | The New York Times, όπου το 2020 οι θάνατοι αυξήθηκαν κατά 20%, με αποτέλεσμα η περασμένη χρονιά να γίνει η πιο θανατηφόροςVirus drove record U.S. death rate in 2020, CDC finds | Politico στην αμερικανική ιστορία. To θλιβερό ρεκόρ αποδίδεται στο ΠερούCovid-19: Why Peru suffers from one of the highest excess death rates in the world | thebmj, όπου καταγράφονται 2.610 θάνατοι ανά εκατομμύριο άνω του στατιστικά αναμενόμενου – σχεδόν διπλάσιο από το αντίστοιχο των ΗΠΑ. Εκτιμάται ότι περίπου 85.000 Περουβιανοί έχουν χάσει τη ζωή τους από την Covid-19, ενώ επίσημα καταγράφονται λιγότεροι από τους μισούς.

Στην Ευρώπη η όξυνση του φαινομένου καταγράφηκε την άνοιξη του 2020Almost 170 000 additional deaths in the EU | Eurostat News Release (170.000 στην ΕΕ) αλλά και το περασμένο φθινόπωρο, χωρίς όμως η πορεία να είναι αντίστοιχη σε όλες τις χώρες, καθώς φαίνεται ότι στο δεύτερο κύμα χτυπήθηκαν σφοδρότερα χώρες της Ανατολικής Ευρώπης. Το πιο βαρύ τίμημα «πληρώθηκε» στη βαλκανική γειτονιά μας: Στη Βόρεια Μακεδονία καταγράφηκαν 274 υπερβάλλοντες θάνατοι ανά 100.000, στη Βουλγαρία 272 και στη Σερβία 247.

Συνολικά έως τον Νοέμβριο καταγράφηκαν 400.000 μη αναμενόμενες απώλειες στην ΕΕ.

Σε περιοχές της Βόρειας Ιταλίας, της Ισπανίας, της Τσεχίας και του Βελγίου καταγράφηκανEstimating weekly excess mortality at sub-national level in Italy during the COVID-19 pandemic | PLOS ONE υπερβάσεις χιλιάδων θανάτων που δεν έχουν ιστορικό προηγούμενοExcess mortality during COVID-19: Deaths from all causes compared to previous years, all ages | Our World in Data. ΕδώΜε ροζ απεικονίζεται το 2020, με μωβ το 2021. μπορείτε να δείτε μια συνοπτική απεικόνιση της υπερβάλλουσας θνησιμότητας ανά τον κόσμο.

Σε πολλές χώρες μάλιστα οι υπερβάσειςTracking covid-19 excess deaths across countries | The Economist ήταν τόσο υψηλές, που ειδικοί επισημαίνουν ότι θα μειωθεί το προσδόκιμο ζωής. Ερευνητές του Ινστιτούτου IIASA εκτιμούνCOVID-19 could cause declines in life expectancy in 2020 in severely affected areas | International Institute for Applied Systems Analysis ότι στις χώρες της Ευρώπης που επλήγησαν βαρύτερα (ειδικά όσες δεν έλαβαν περιοριστικά μέτρα), ενδέχεται η μείωση του προσδόκιμου να φτάσει τα δύο έτη.

Από μελέτηMagnitude, demographics and dynamics of the effect of the first wave of the COVID-19 pandemic on all-cause mortality in 21 industrialized countries | nature medicine με βασικό συγγραφέα τον καθηγητή του Imperial College Βασίλη Κόντη, προκύπτει ότι η κατανομή των θανάτων ήταν περίπου ισομερής μεταξύ των δύο φύλων, σε αντίθεση με την άμεση θνητότητα από την Covid-19.

Τι συνέβη στην Ελλάδα;

Στη χώρα μας, η υπερβάλλουσα θνησιμότητα κινήθηκε κοντά στον μέσο όρο της τελευταίας πενταετίας ή και χαμηλότερα τους περισσότερους μήνες του 2020, με εξαίρεση τον Νοέμβριο και τις πρώτες εβδομάδες του Δεκεμβρίου.

 

 

Σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία της ΕΛΣΤΑΤ, οι θάνατοι στην Ελλάδα κατά τις 53 εβδομάδες του 2020 (30/12/2019 – 3/1/2021) ανήλθαν σε 132.966 (67.173 άνδρες και 65.793 γυναίκες), ενώ κατά τις 52 εβδομάδες του 2020 (30/12/2019 – 27/12/2020) ανήλθαν σε 130.288 (65.800 άνδρες και 64.488 γυναίκες).

Κατά την αντίστοιχη περίοδο των 52 εβδομάδων του 2019 (31/12/2018 – 29/12/2019), οι θάνατοι είχαν ανέλθει σε 124.538 (62.854 άνδρες και 61.684 γυναίκες), άρα την επόμενη χρονιά η αύξηση ήταν 4,62%.

Ο μέσος όρος της πενταετίας 2015-2019 κατά τις 52 εβδομάδες ήταν 121.486 θάνατοι – άρα το 2020 έφερε αύξηση κατά 8.802 θανάτους (7,25%).

 

 

Σύμφωνα με τα στοιχεία από το Στατιστικό Ληξιαρχικών ΠράξεωνΣτατιστικό Ληξιαρχικών Πράξεων ΠΣΜΗΠΟΛ | Υπουργείο Εσωτερικών ΠΣΜΗΠΟΛ, στην Ελλάδα το 2020 καταγράφηκαν 131.839 θάνατοι, έναντι 125.755 το 2019 και 120.886 το 2018 και 124.832 το 2017.

 

euromomo-2020.png

H μεγάλη αύξηση της υπερβάλλουσας θνησιμότητας στο μαθηματικό μοντέλο του δικτύου Euromomo.

 

Η εκτόξευση των θανάτων τον Νοέμβριο

Συνοψίζοντας, στη χώρα μας το 2020 καταγράφηκαν 8.802 περισσότεροι θάνατοι σε σύγκριση με το 2019. Οι θάνατοι από Covid-19 όμως ήταν 4.881. Η διαφορά των 4.921 νεκρών είναι αν μη τι άλλο αξιοσημείωτη, δεδομένου ότι δεν είναι ισομερώς κατανεμημένη κατά τη διάρκεια του έτους.

 

relstat2.jpg

Η κατανομή των θανάτων σε εβδομαδιαία βάση. Η μεγάλη αύξηση παρατηρείται μετά την 45η εβδομάδα (2-9/11/2020).

 

Όπως επισημαίνει στο inside story o Δημοσθένης Παναγιωτάκος, καθηγητής Βιοστατιστικής και Επιδημιολογίας στη Σχολή Επιστημών Υγείας και Αγωγής στο Χαροκόπειο Πανεπιστήμιο Αθήνας, η θνησιμότητα από τον Μάρτιο έως τον Οκτώβριο ήταν εντός των αναμενομένων, βάσει των στοιχείων της τελευταίας πενταετίας, στην οποία έχει νόημα να εστιάζουμε λόγω και δημογραφικών αλλαγών. Τα στοιχεία για την υπερβάλλουσα θνησιμότητα στη χώρα μας τον Νοέμβριο του 2020 όμως, καταδεικνύουν ότι είχαμε αρκετά περισσότερους θανάτους από όσους θα αναμέναμε – και προφανώς αποδίδονται στην έξαρση των κρουσμάτων της Covid-19. «Αντίστοιχες περιπτώσεις τόσο υψηλής υπερβάλλουσας θνησιμότητας έχουμε όταν έχει ξεσπάσει κάποια επιδημία, κατά τη διάρκεια πολέμων ή όταν συμβαίνει κάποιο ακραίο περιβαλλοντικό γεγονός, όπως ένας σεισμός», σημειώνει ο κ. Παναγιωτάκος.

Είναι μάλιστα άξιο αναφοράς ότι τον Νοέμβριο οι «επιδόσεις της χώρας ήταν χειρότερες σε σύγκριση με το μέσο ευρωπαϊκό επίπεδο, όταν τους πρώτους οκτώ μήνες της πανδημίας ήταν εξαιρετικές, σε πολύ χαμηλότερα επίπεδα συγκριτικά με τις υπόλοιπες χώρες της Ευρώπης».

 

euromomo-week49.png

H απεικόνιση της υπερβάλλουσας θνησιμότητας από το ευρωπαϊκό δίκτυο EUROMOMO το διάστημα 30/11/2020 – 06/12/2020.

 

Πού οφείλεται η διαφορά;

Τι μπορεί να έχει προκαλέσει όμως τους 4.921 υπερβάλλοντες θανάτους στη χώρα μας, που δεν αποδίδονται στην πανδημία; Διεθνώς έχει καταγραφεί υπερβάλλουσα θνησιμότητα τόσο λόγω της κατάρρευσης του συστήματος υγείαςExcess mortality: the gold standard in measuring the impact of COVID-19 worldwide? | Journal of the Royal Society of Medicine, όσο και λόγω εξωνοσοκομειακών θανάτωνExcess out-of-hospital sudden deaths during the COVID-19 pandemic: A direct or indirect effect of SARS-CoV-2 infections? | HeartRhythm από την Covid-19. Από μελέτηAssociation between regional distributions of SARS-CoV-2 seroconversion and out-of-hospital sudden death during the first epidemic outbreak in New York | HeartRhythm της ομάδας του Έλληνα καθηγητή Σταύρου Μουνταντωνάκη που δημοσιεύθηκε στο Heart Rhythm Journal, προκύπτει σαφής συσχέτιση μεταξύ του περιφερειακού φορτίου μόλυνσης από την Covid-19, όπως προσδιορίζεται από θετικά τεστ αντισωμάτων, και τη συχνότητα εμφάνισης αιφνίδιων θανάτων σε εξωνοσοκομειακό περιβάλλον.

Οι διαφορές παρατηρούνται αναλόγως της περιοχής και βέβαια της έκτασης του επιδημικού κύματος, ενώ αρκετές μελέτεςExcess mortality during the Covid-19 pandemic: Early evidence from England and Wales | National Library of Medicine εστιάζουν στους μη-Covid θανάτους.

Όπως τονίζουνMagnitude, demographics and dynamics of the effect of the first wave of the COVID-19 pandemic on all-cause mortality in 21 industrialized countries | nature medicine οι ειδικοί επιστήμονες, χρήζει περαιτέρω διερεύνησης η συσχέτιση της υπερβάλλουσας θνησιμότηταςΑιτίες υπερβάλλουσας θνησιμότητας σε έναν πίνακα του National Center fr Biotechnology Information με τις έμμεσες επιπτώσεις της πανδημίας, όπως η συνεπόμενη οικονομική και κοινωνική κρίση, η ανεργία, η αύξηση των αυτοκτονιών και της ενδοοικογενειακής βίας, οι αλλαγές στην ποιότητα της διατροφής, η κατάχρηση καπνού, αλκοόλ και ναρκωτικών κ.ά.

ΔιερευνάταιStudy compares deaths in Sweden and Norway before and after COVID pandemic | News Medical Life Sciences επίσης η συσχέτιση της υπερβάλλουσας θνησιμότητας με τις έμμεσες συνέπειες των λόκνταουν και των περιοριστικών μέτρων – αν και η υπέρβαση της τάξης του 12% που καταγράφηκε στη Σουηδία σε αντίθεση με τις γειτονικές της χώρες, δεν επιτρέπει την καταφυγή σε εύκολα συμπεράσματα.

Ισχύουν τα συμπεράσματα και για την Ελλάδα;

Η διαφορά των 4.921 θανάτων δεν είναι εύκολο να αποδοθεί σε συγκεκριμένα αίτια και παρά το εύλογο συμπέρασμα ότι ενδεχομένως συνδέεται με αδιάγνωστα κρούσματα Covid-19 ή τη μη προσέλευση πολιτών σε νοσοκομεία ή διαγνωστικά κέντρα λόγω του φόβου της μόλυνσης με SARS-CoV-2, ο κ. Παναγιωτάκος συστήνει να είμαστε προσεκτικοί στην εξαγωγή συμπερασμάτων. Στη διεθνή βιβλιογραφία άλλωστε, συναντώνται ήδη μελέτες και αναλύσεις που συνδέουν την υπερβάλλουσα θνησιμότητα (και) με άλλα αίτια, αλλά στην Ελλάδα όπως και σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες δεν υπάρχουν συγκεκριμένα ευρήματα προς αυτήν την κατεύθυνση. «Παρότι πράγματι καταγράφουμε μείωση των επισκέψεων στα νοσοκομεία, θεωρώ ότι δεν συνετέλεσε στην αύξηση της θνησιμότητας κατ’ οίκον. Είναι στατιστικά ασήμαντο το ποσοστό όσων για παράδειγμα έπαθαν έμφραγμα ή εγκεφαλικό και φοβήθηκαν να προσέλθουν στο νοσοκομείο, με συνέπεια να πεθάνουν στο σπίτι» σημειώνει χαρακτηριστικά.

 

 

Εντύπωση προκαλεί πάντως η μείωση της υπερβάλλουσας θνησιμότητας, κατά το πρώτο οκτάμηνο της επιδημίας στη χώρα μας. Ο Δημοσθένης Παναγιωτάκος μας λέει ότι σύμφωνα με τη διεθνή βιβλιογραφία, η μείωση της κινητικότητας και η μείωση του στρες τους πρώτους μήνες (πλην αυτού που συνδέεται ευθέως με τις συνέπειες της πανδημίας) είχαν ορατό αντίκτυπο στη μείωση των θανάτων, αλλά σε κάθε περίπτωση θα πρέπει τα στοιχεία να αναλυθούν βάσει των ακριβών στατιστικών. Ο κ. Παναγιωτάκος επισημαίνει πάντως ότι οι καταγραφές θνησιμότητας του EUROMOMOEUROMOMO βασίζονται σε μαθηματικά μοντέλα προβλέψεων τα οποία αξιοποιούνται για την εξαγωγή εκτιμήσεων. Οι αναλύσεις των πραγματικών θανάτων ανά περιφέρεια, ηλικιακή ομάδα, αιτία θανάτου κ.λπ. πρέπει να γίνονται βάσει των οριστικών και αναλυτικών στοιχείων που δημοσιεύουν οι αρμόδιες στατιστικές αρχές.

* Η κατάταξη της ΕλλάδαςExcess Mortality across Countries in 2020 | The Centre for Evidence-Based Medicine συγκριτικά με άλλες χώρες.

Οι απώλειες ανά περιφέρεια

 

 

Αυξημένοι θάνατοι κατά τη διάρκεια του 2020 καταγράφονται σε 10 περιφέρειες, ενώ σε τρεις παρατηρείται μείωση. Βάσει του μόνιμου τόπου κατοικίας των θανόντων προκύπτει ότι η μεγαλύτερη αύξηση παρουσιάζεται στην Περιφέρεια Κεντρικής Μακεδονίας (κατά 2.950 θανάτους), ενώ η μεγαλύτερη μείωση στην Περιφέρεια Στερεάς Ελλάδας (κατά 127 θανάτους). Σημαντική αύξηση καταγράφεται σε όλες τις περιφέρειες που επλήγησαν από την πανδημία κατά το δεύτερο κύμα το δίμηνο Νοεμβρίου-Δεκεμβρίου: Ανατολική Μακεδονία-Θράκη, Δυτική Μακεδονία, Θεσσαλία.

 

 

Άλλαξε όμως το τοπίο των αιτιών θανάτου στην Ελλάδα;

Ο καθηγητής Παναγιωτάκος λέει στο inside story ότι την τελευταία δεκαετία και δη τα τελευταία πέντε χρόνια παρατηρείται στη χώρα μας αυξημένος αριθμός θανάτων από λοιμώξεις του αναπνευστικού. Οι λοιμώξεις του αναπνευστικού, που δεν συγκαταλέγονταν καν στις δέκα συχνότερες αιτίες θανάτου στην Ελλάδα, πλέον έχουν περάσει μεταξύ της έκτης και έβδομης θέσης, παρότι προ της Covid-19 η χώρα μας δεν αντιμετώπισε κάποια σοβαρή επιδημία (οι SARS-CoV, o MERS και άλλοι κορονοϊοί δεν «άγγιξαν» ιδιαίτερα την Ελλάδα). «Συνεπώς, η φετινή αύξηση εγκολπώνει και την επιδημία της Covid-19 η οποία προφανώς είναι μια λοίμωξη του αναπνευστικού με αντίστοιχη θνησιμότητα με παλαιότερες λοιμώξεις, αλλά με σαφώς πιο αυξημένη μεταδοτικότητα». Ο κ. Παναγιωτάκος επισημαίνει βέβαια ότι παρά την επάνοδο των αναπνευστικών λοιμώξεων στον «χάρτη» των αιτιών θανάτου, τα καρδιαγγειακά παραμένουν με διαφορά η πρώτη αιτία, ενώ οι διάφορες μορφές καρκίνου καταλαμβάνουν αθροιστικά τη δεύτερη θέση. «Απομονώνουμε την Covid, αλλά ως κοινωνία θα έπρεπε να εστιάζουμε στη συνολική αύξηση των ποσοστών των λοιμώξεων, τα τελευταία χρόνια, και βέβαια να μην παραβλέπουμε τις άλλες αιτίες θανάτου, από τις οποίες μάλιστα μπορούμε να προφυλαχθούμε. Κάθε μέρα στη χώρα μας πεθαίνουν 300-350 άνθρωποι».

 

 

Προκειμένου βέβαια να καταλήξουν οι ειδικοί σε ασφαλή συμπεράσματα, θα πρέπει να διαβάσουν την έκθεση της ΕΛΣΤΑΤ για τις αιτίες θανάτου, η οποία αναμένεται να εκδοθεί σε περίπου δύο χρόνια από σήμερα.

Σύμφωνα με την ανάλυση του EUROMOMO, στην Ελλάδα η αύξηση στην υπερβάλλουσα θνησιμότητα του Νοεμβρίου αποδίδεται κατά βάση στις ηλικίες άνω των 65 ετών, αξιοσημείωτη είναι στις ηλικίες 45-64, ενώ εντός των ορίων του αναμενόμενου ήταν στις ηλικίες κάτω των 44:

 

euromomo-2020-65.png

Ηλικίες 65+.

 

 

euromomo-2020-45-64.png

Ηλικίες 45-64.

 

 

euromomo-2020-15-44.png

Ηλικίες 15-44.

 

Οι προβλέψεις για το άμεσο μέλλον

Ο καθηγητής Δημοσθένης Παναγιωτάκος μας λέει ότι τον Φεβρουάριο δεν καταγράφηκε η αναμενόμενη, λόγω των μέτρων, ύφεση της επιδημίας στη χώρα μας, γεγονός που συνεπάγεται ότι οι θάνατοι θα διατηρηθούν σε σταθερά υψηλά και «ενοχλητικά» επίπεδα για το προσεχές διάστημα. Ενδεχομένως να μην προσεγγίσουν τους 120-130 ημερησίως, όπως συνέβη το φθινόπωρο, αλλά εάν παραμείνουν για αρκετές εβδομάδες στα επίπεδα των 40-50, σημαίνει ότι η υπερβάλλουσα θνησιμότητα αναμένεται να είναι αυξημένηΑν κινήσετε το βελάκι στον πρώτο πίνακα, θα δείτε την υπερβάλλουσα θνησιμότητα στην ΕΕ για κάθε μήνα του 2020 και για το 2021. «Η πρόβλεψή μου είναι ότι, αν δεν προσέξουμε, η αύξηση στην υπερβάλλουσα θνησιμότητα του 2021 θα είναι μεγαλύτερη από την αντίστοιχη του 2020, έτους κατά το οποίο σταθήκαμε πολύ τυχεροί». Οι μεταλλάξεις του ιού σαφώς επιβαρύνουν την κατάσταση, όπως φάνηκε τις τελευταίες εβδομάδες, ενώ τυχόν άμεσο άνοιγμα οικονομικών και κοινωνικών δραστηριοτήτων, χωρίς να έχει ανοσοποιηθεί σημαντικό ποσοστό του πληθυσμού, θα συντελέσει σύμφωνα με τον καθηγητή στην περαιτέρω αύξηση. «Ουσιαστική ύφεση αναμένω στα τέλη Μαΐου με αρχές Ιουνίου, εν μέρει λόγω της τεχνητής ανοσίας μέσω του εμβολιασμού, αλλά κυρίως λόγω περιβαλλοντικών παραγόντων και της τήρησης των προφυλακτικών μέτρων», μας λέει επισημαίνοντας ότι δεν είναι απίθανο ένα νέο κύμα το ερχόμενο φθινόπωρο. Βασικός ρυθμιστής της πρόβλεψης, εκτός από την πορεία των επιδημιολογικών δεικτών, είναι και η ανοσία του πληθυσμού, η οποία όπως παρατηρεί ο κ. Παναγιωτάκος είναι ακόμη σε πολύ χαμηλά επίπεδα.

Πηγή: Inside Story

Σχετικά Άρθρα